Ana sayfa Diğer Fantazya Fantastik Edebiyat’ın Türleri

Fantastik Edebiyat’ın Türleri

PAYLAŞ

Kılıç ve kanın, büyünün ve savaşın eksik olmadığı diyarlardan hepinize bir kez daha sonsuz sevgiler ve selamlar. Bugün, yine Fantastik Yazın’ın “Görme Tahtı”ndan, bundan önceki yazımda bahsettiğim eşikten yazıyorum sizlere. Bu sefer konumuz okuduklarımızın ihtiva ettikleri değil; bu sefer konumuz hikâyelerin kapakları, biçimleri ve ifade alanları.

Edebiyatta tür bakımından yapılan tasnif dışarıdan tahmin edildiği kadar basit değildir. Konu Fantastik Edebiyat gibi net bir konunun alt türleri olduğunda, kontrast çok ölümcül bir hâl alır ve iki hikâyeyi birbirinden ayırmak için dikkat edilmesi gereken şeyler gittikçe detaylara gizlenir. Yine de bu, sınıflandırma adını verdiğimiz işe engel değildir. Aslına bakılırsa sınıflandırma işi, edebiyat severler arasında yapılırken keyif duyulan bir işe dönüşmüş ve bu konuda yaşanılan tartışmalar da “Fantastik Edebiyat” kavramının ortaya çıkmaya hazırlandığı, Barrie’nin Peter Pan’ından beri gittikçe alevlenmiş ve gerek web-forumlarda, gerek üniversite kulüplerinde güzel konuşmalara sahne olmuştur.

Haydi gelin sizinle sihirlerin, robotların, savaşların, taht kavgalarının ve nice olayların yaşandığı dünyalara yelken açalım.

Not: Fantastik Edebiyat’ın türleri, genelde – hatta büyük çoğunlukla – İngilizce olarak adlandırıldıkları şekilde anılırlar. Bu yüzden yazının devamında Türkçe’sini açıklamaya çalıştığım İngilizce başlıklar göreceksiniz.

 


High Fantasy

Türkçe’ye Yüce Fantazya olarak çevirilmesi uygundur. Fantastik Edebiyat’ın dünya çapında en üretken türlerinden birisidir. Genellikle olayların geçtiği farklı bir evren olmasından ya da karakterlerinin, olaylarının ve temalarının destansı oluşundan ayırt edilebilir. Olayların geçtiği farklı bir evrenden kastedilen şey, bizim yaşıyor two-towers-badasses[1]olduğumuz Dünya’da veya bu evrende değil, ikincil ve kurgusal yeni bir evrendir.  Bu evrende, dünyamızda  daha önceden yaşanmış olaylardan gelmesi beklenen izler, etkiler görülmeyeceği için, High Fantasy adlı türde yaşanan olaylar ve sonuçları tamamen bağımsız bir şekilde ele alınabilir ve bu bağımsızlık rahat bir şekilde gözlemlenebilir.

Bu türe verilebilecek en büyük örnekler: J.R.R Tolkien’in Orta Dünya Evreni’nde geçen eserleri, Ursula K. Le Guin’in Yerdeniz’i.

 


Science Fantasy

Türkçe’ye Bilim-Fantazya olarak çevirilmesi uygundur. Bilim – Kurgu ile karıştırılmaması gereklidir. Bilim – Kurgu, Fantazya’nın bir alt türü değildir. Bilim-Kurgu ile Bilim-Fantazya’yı Rod Serling07bf059e5f850ead6ae498616cab96e3[1] şu şekilde ayırmıştır: “Bilim-Kurgu, olanakların dışında olan şeyi mümkün hale getirir. Bilim-Fantazya ise imkansız olan şeyleri olanaklar dahilinde sunar.” Rod Serling’in söylediği bu sözdeki olanak kelimesini şu şekilde açıklayabiliriz. Fizik kurallarınca mümkün olan ancak günümüz teknolojisi ile gerçekleştirilemeyen şeyler, olanakların dışındadır. Bu yüzden Bilim-Kurgu bize daha üstün bir teknoloji ve kaynak sağlar. Böylece aslında imkansız olmayan ama şartların dışında olan şeyleri gerçekleştirir. Bilim-Fantazya’da işlenen konular arasında bilimsel olarak mümkün olan şeyler ile birlikte imkansız olan şeyler de sunulmaktadır. Fantazya bunu bize bilimsel olarak açıklamaz. Bu yüzden imkansız olan şeyleri olanakların dahilinde gösterir.

Bu türe verilebilecek en büyük örnekler: Star Wars (Yıldız Savaşları), Arthur C. Clarke’ın Star Trek’i.

 


Steampunk

Türkçe’ye Buhar Çılgınlığı olarak çevrilmiş durumdadır. Ben yine de şiddetle “Steampunk” kullanımını öneriyor ve her şeyin çevrilmemesinden yana olduğumu üzülerek belirtiyorum. Bu alt tür, Bilim-Kurgu ve Biindustory_HP1[1]lim-Fantazya ile paralel olarak ilerleyen ancak karakterler, konular, temalar ve materyallerini endüstriyel devrimden ve buharlı makinelerden etkilenerek düzenlemiş bir alt türdür. Genellikle 19. Yüzyıl ve sonrasının alternatif tarihteki bir kurgusunda geçerler. 19. Yüzyıl ve sonrasına “Post Apocalyptic” denilen kıyamet sonrası kurguları da dahildir.

Bu türe verilebilecek en büyük örnek: Michael Moorcock’u A Nomad of the Time Stream serisi.

 


Cyberpunk

Siberpunk, Siber Çılgınlık olarak Türkçe’ye çevirebileceğimiz, genellikle Bilim-Kurgu’nun alt türü olarak adlandırılan bir tür. Fantastik öğeler barındırması da mümkündür. Bu yüzden bu listede yer almaktadır. Bu türü özetlemek gerekirse “Aşırı teknolojik bir yaşam, ancak yaşam kalitesi, şartları çok kötü.” Bu ne demek? Işınlanmanın bile olduğu bir dünyada zengin ve fakirler arasında uçurumların olduğunu düşünün. Halk sokaklarda yaşıyor ancak zenginler onların sırtından geçinerek büyük paralar kazanıyor ve keyfini sürüyorlar. Bu türün distopyalar ile de yakından ilişkisi vardır.

Bu türe verilebilecek en büyük örnekler: William Gibson’un Neuromancer’ı. Lewis Shiner’ın Frontera’sı.

 


Low Fantasy

Düşük Fantazya olarak rahatlıkla tercüme edebileceğimiz bir alt türdür. Düşük kelimesi ise burada “High Fantasy”deki “High”ın kullanışı ile farklı bir düzlemdedir. Destansılığı ya da yüceliği açısından düşük oluşundan bahsetmez. Bu düşük kelimesi kurgunun içerdiği geleneksel fantazya öğelerinin sayısındaki düşüklüktür. Low8cb786fb285f317febb18835bc208f40[1] Fantasy kurgular gerçek dünyada ya da gerçek dünya gibi mantıkla yaratılmış ikincil evrenlerde geçebilirler. High Fantasy ile en büyük kontrastı karakterlerin iyi ve kötü diye sınıflandırılmasının zorluğudur. Örneğin, J.R.R Tolkien’in Orta Dünyası‘na bakacak olursak “iyi” ve “kötü”yü rahatlıkla ayırt edebiliriz. Ancak Buz ve Ateşin Şarkısı‘nda durum farklıdır. İyiler ve kötüler olabileceği gibi, bu sınıflandırmanın yapılması basit değildir ya da iyiler sıklıkla kötülük, kötüler sıklıkla iyilik yapabilirler. Karakterlerin birçoğu bu açıdan siyah veya beyaza uzaktır ve genellikle şeffaflığı fazla olan gri rengindedirler. Bu fantazya türünde mantık ve realizm biraz daha baskındır.

Bu türe verilebilecek en güncel ve büyük örnek: George Martin’in Taht Oyunları

 

 


Gaslamp Fantasy

Gaz Lambası Fantazyası olarak tercüme edebileceğimiz bir türdür. Tarihten ilham alır. Viktoryen ya da Edvardyen dönemden etkilenen ve gotik öğeleri sıklıkla barındıran bir fantazya türüdür. Steampunk ile karıştırılmaması gerekir. Steampunk’taki ileri buharlı ancak çok gelişmiş teknoloji bu türde yer almaz. Romantizmden ve korku öğelerinden faydalanarak gelişmiş Gotik edebiyatının Fantastik Edebiyat’a sunduğu bir hediyedir Gaslamp Fantasy. Belirgin ya da üretken bir tür olmamasına karşın farklı bir keyif sunmaktadır.

Bu türe verilebilecek örnekler: Dishonored (Video Oyunu), Van Helsing (2004 Yapımı Film), Sherlock Holmes filmleri.

 


Gothic Fiction

Türkçe’ye Gotik Kurgu olarak çevirebileceğimiz bir türdür. Aynı zamanda Gotik Korku türünün de alt türüdür. Fantastik öğeler barındırabileceğinden ötürü bu listede yer almaktadır. Korkunun, kederin, ölümün ve bazı anlarda da romantizmin yer aldığı edebiyat eserlerini tanımlamak için kullanılır. Bu edebiyat eserlerinde fantastik öğelere sık sık rastlanabilir. Edgar Allan Poe’nun eserleri bu türün en bariz örneklerindendir. Ayrıca Mary Shelley’in Frankenstein’ı da büyük bir örnek olarak kabul edilebilir.

 


Grimdark

Grimdark genellikle spekülatif kurgu eserlerinde distopyanın ve ahlakdışılığın çok fazla göze çarptığı ve şiddetin önemli bir yer kapladığı kurguları tanımlamak için kullanılan bir isimdir. Zamanla belirli okur topluluklarınca alt tür olarak anılmaya başlanmıştır. Bu türü açıklamaya çalışan Roberts, Grimdark’ın “anti-Tolkien”ci yaklaşımının modern bir mahsulü olduğunu söylemektedir. Bunu söylemesindeki kasıt Tolkien’in şahsına bir karşıtlıktan ziyade, Tolkien’in yazınsal tarzına karşı bir duruştur. Tolkien’in ne kadar kötü de olsa ahlaksızlığa yer veremeyen karanlık karakterlerinin karşısında en büyük örneği ise Martin’in Buz ve Ateşin Şarkısı olarak göstermiştir. Gerçekten de Martin’in yarattığı Westeros ve Essos’ta ahlâkın yeri yoktur ve şiddet her zaman çok büyük bir yer kaplamaktadır.

 


Hard Fantasy
Katı Fantazya olarak çevrilmesi mümkündür. Bu tür Bilim-Kurgu ile bazı yönlerden benzerlik göstermektedir. İçinde hiç bilim barındırmamasına rağmen teorik olarak iki tür de yaşanılan yeri mantıkla açıklayabilmek üzerine kuruludur. Yani Katı Fantazya kurgularında yaşanılan dünya, günümüz dünyasının969194[1] geçmişteki bir yansıması gibidir. Dünyamıza göre alternatif coğrafyalar ve kültürler kullanılabilir ama bu türde büyü, elfler ve ejderhalar görmek mümkün değildir. Eğer görmek mümkün olduysa da bu kavramların oluşumları hakkında çok detaylı ve mantıklı açıklamalar yapılmış olması gerekmektedir.

Bu türe verilebilecek en büyük örnek: Patrick Rothfuss’ın Kralkatili Günceleri (Kingkiller Chronicles) 

 


Heroic Fantasy

Kahramansı Fantazya olarak çevirmek doğru olacaktır. Fantastik kurgusal bir evrende bir kahramanın güncelerinden oluşan ya da bir kahramanın yaşadığı maceraları konu alan türdür. Yine Patrick Rothfuss’un Kralkatili Günceleri ya da Salvatore’nin Drizzt Efsanesi serisi buna örnek gösterilebilir.

 


Historical Fantasy

Tarihsel Fantazya olarak tercüme edilebilir. Tarihi olayların fantastik öğelerle beraber alternatif şekilde yorumlanmasıyla oluşan bir türdür. Merlin’in hikayesi bu türe güzel bir örnek oluşturabilir. Bu türdeki hikâyeler Greko-Romen tarihinden, Arturyen (Arthurian) tarihten ve Kelt kültüründen etkilenmişlerdir.

 


Peri Masalları

Fantastik Edebiyat’ın folklorik öğelerle bezenmiş bir alt türüdür. Bu tür hikâyeler ahlak açısından tamamen zararsızdırlar. Masalların birçoğu da rahatlıkla bu türe katılabilir. Ancak bu türün en belirgin eseri J.M Barrie’nin Peter Pan hikayesidir.


 

Fantastik Edebiyat sadece ülkemizde değil, dünyada da gelişmekte olan ve insanların yazma anlaımda olanakları arttıkça, bilgisayar hepimizin evine girdikçe yeni biçim ve metotların üretildiği bir türdür. Yukarıda üzerinden geçip sizlere açıklamaya çalıştığım türler bugüne kadar kendine okunma, izlenme, oynanma anlamında belirli yerler bulmuş ve tutunabilmiş türlerdir. Belki de her gün, birisi, bir sanatçının eserinden ya da bir oyundan farklı bir tür adı ile bahsetmektedir. Tıpkı “Grimdark”ın oluştuğu süreç gibi, bu süreçleri de anlık olarak takip etmek zor ve anlamsızdır. Çünkü sınıflandırma, araştırmayı, bulmayı ve seçimi kolaylaştırmak için uygulanan bir süreçtir. Bir şeyin farklı bir biçimde sınıflandırılmaya değer olması, onun için Fantastik Edebiyat’ta yeni bir sayfa açacaktır.

Türkiye’de şu ana kadar icra edilen birçok fantazya eseri High Fantasy, Low Fantasy ve Science Fantasy arasında gidip gelmiştir. Bunun sebepleri pek doğal olarak Türkçe’ye çevrilen fantastik eserlerin yelpazesidir. Tolkien’in Orta Dünya’sı, Rowling’in Harry Potter’ı, Martin’in Taht Oyunları, Star Wars günümüzde de Türkiye’nin hâlâ gündeminde olan, büyük hayran kitlelerine hitap eden yapıtlardır.

Yine de Türkiye’de diğer fantazya türlerini tanımak için birçok fırsat bulunmaktadır ve bunlardan biri de rol yapma oyunlarıdır. Dünya çapında RPG, Türkiye’de ise oyunun tanınması safhasında verilen ismi üzere FRP olarak bilinen bu rol yapma oyunlarının her biri oynayanlar için bir kitap, video oyunu ya da film tadı vermektedir. Örneğin ben hiç Steampunk bir edebiyat eseri okumamış olmama rağmen Steampunk’ın insanda nasıl bir keyif verdiğini biliyorsam kesinlikle bu rol yapma oyunlarına borçluyum.

samanlarDiyari-kapak-tam[1]Umarız gelecekte Türkiye’den de bu türe Barış Müstecaplıoğlu, Erbuğ Kaya, Özgür Özol gibi büyük katkılar verip belki de yeni alt türler keşfeden ve bizlere farklı keyifler yaşatan yazarlarımız olur. Umarız okumak ve yaşamak arasındaki benzerliğin farkına varıp okuduğumuz her şeyden keyif alırız ve farklı şeyler okumaktan da ayrıca keyif almayı öğreniriz. Bir diğer yazıya kadar lütfen hepiniz hoşça kalın. Mutlu günler dilerim.

 

BONUS: Bahsettiğim türlerle ilgili sanatsal girişimler sadece edebiyat, film, tiyatro ya da video oyunu ile sınırlı kalmamıştır. Bu türleri yansıtabilmek adına çeşitli müzikal girişimler de bulunmaktadır. İşte sizler için beğendiğim birkaçı:

 

Steampunk

 

Cyberpunk

 

Perimasalı

 

High Fantasy

Yorumlar